تبلیغات
شیوه های ارزشیابی پیشرفت تحصیلی - نکاتی درباره ارزش‌یابی پیشرفت تحصیلی ازمنظرقرآن کریم


Admin Logo
themebox Logo


استخاره آنلاین با قرآن کریم


جاوا اسكریپت

Google

در این وبلاگ
در كل اینترنت
تاریخ:پنجشنبه 14 اردیبهشت 1391-15:39

نکاتی درباره ارزش‌یابی پیشرفت تحصیلی ازمنظرقرآن کریم

عنوان مقاله: نکاتی درباره ارزش‌یابی پیشرفت تحصیلی ازمنظرقرآن کریم

                                                                                                                                                          
طرح سؤال:

1-            طبق آیات شریفه قرآن کریم، خدای متعال از چه شیوه هایی اعمال انسان ها را مورد ارزش یابی و سنجش قرار می دهد؟

2-            آیا شیوه های ارز‌ش‌یابی پیشرفت تحصیلی در نظام آموزش وپرورش با رهنمودهای قرآن کریم در این باره امکان مطابقت دارد؟

3-            آیا ضرورت و امکان مطابقت این دو نوع ارزشیابی با یک دیگر وجود دارد؟
مقدمه

الف) واژه‌ "ارزش‌یابی‌" در فرهنگ نامه های لغات فارسی(دهخدا، معین، عمید و ...) تحت عنوان ارزیابی و عمل، یافتن هر چیز و ارزش و بهای آن و سنجش و بررسی تعریف شده است. در فرهنگ روان‌شناسی "آرتوربر" به معنی تعیین ارزش و اهمیت یک چیز آمده است. هم چنین در سایرفرهنگ‌های شناختی "مانند آموزش وپرورش" با معانی تعیین میزان موفقیت یک برنامه، یک درس،‌یک آزمایش و ... نیز به معنی قضاوت و داوری بیان شده است. در فرهنگ قرآن،‌این واژه با کلماتی چون "اِمتَحَنَ" (سوره ممتحنه/10)، "اِبتَلی"(سوره بقره/124) و " فِتَن" (عنکبوت/3 )‌به معنی آزمون، آزمایش و امتحان آمده است.
واژه ارزش یابی به معنای یافتن ارزش هاست. یافتن آن چه که در فرایند آموزش( نه زمان محدود ) وتلاش برای یادگیری و آموختن حاصل می شود. از این رو نیازمند آن است که ضمن حرمت نهادن به دانش آموز ، موهبت های طبیعی وانسانی وخداداد  او را رشد دهد وبلکه زمینه وقابلیت رشد مادام العمر او را فراهم آورد وبه کمال برساند. تحقق چنین هدفی زمانی امکان پذیر است که مبتنی برفطرت الهی وانسانی او باشد . قرآن کریم ،سخن خدا وکتاب هدایت و تضمین کننده رستگاری دنیا وآخرت همه مسلمانان بلکه همه انسان ها است و نیز خودش را « تبیانًا لِکُلّ شَیء » "[1]  می نامد.   

ب) تجربیات متعدد پژوهشی و علمی و عملی نشان دهنده‌ی این مطلب می‌باشد که هر طرح و برنامه‌ای که مطابق با اصل تناسب با فطرت انسانی و نظام آفرینش نباشد،‌محکوم به فنا است. هر چند گستره شعاع آن وسیله و پشتوانه مادی آن فراوان باشد،‌قرآن کریم ، بیان مسایل مختلف را با هدف ایجاد انگیزه و هدایت نوع بشر به صراط مستقیم، مطرح کرده است و در خصوص موضوع بحث یعنی ارزش‌یابی، مبانی وشیوه‌های آن، مطالبی عمیق و قابل استفاده راعرضه نموده است.

     از نامهای مبارک قرآن کریم فرقان (جداکننده ) و میزان است و ازسنّت های الهی آن است که ائمه اطهار علیهم السلام آن را به ما آموخته اند این است که هر مسلمانی باید اعتقادات خود را به قرآن عرضه کند یعنی با محک آیات هدایت الهی آن ها را ارزش گزاری کند و از آنجا که این آیات مبتنی بر فطرت الهی است، هرچه این عقاید ونظرات انطباق بیشتری داشته باشد، ازدوام وموفقیت بیشتری برخوردار بوده وهم چنین از مقبولیت بیشتری برخوردار خواهد بود .

ج) در یک نظام تربیتی صحیح، ارزش‌یابی باید درراستای هدف‌های پیش بینی شده باشد و در پی پاسخ‌دادن به سؤالات زیر باشد:

1-           موقعیت فراگیردریک برنامه آموزشی کجا قرار دارد؟

2-           برای پیشرفت فراگیر چه می‌توان کرد؟

3-           گام بعدی در تربیت، چه باید باشد؟

4-           از چه راهی باید بین آموخته‌ها رابطه‌ عرض وطولی ایجاد کرد. و ...

            قرآن کریم هدف اصلی خود را هدایت نوع بشر دانسته[2] ودرپی پاسخ دادن به سؤالاتی چون علت آفرینش، هدف وروش زندگی صحیح و... می‌باشد و از این منظر با اهداف اصلی نظام تعلیم وتربیت دارای اشتراک است.

علل پژوهش

الف) با آنکه درنظام تعلیم موضوع نظارت، ارزش یابی و پشتیبانی از برنامه ها وفعالیت های آموزشی وپرورشی وتربیت نسبت به سایر موضوعات از اهمیت بیشتری برخوردار است اما از نظر پژوهشی وآموزشی آن چنان که باید مورد توجه متولیان امر قرار نگرفته است که البته به جای خود نیازمند بحث وبررسی وآسیب شناسی می باشد.

ب) امروزه پژوهشگران عرصه تعلیم وتربیت یکی ازعلل افت تحصیلی وعدم علاقه مندی دانش آموزان به فراگیری علم ودانش را،‌ نظام غلط ارزش‌یابی یعنی آزمون وامتحان می‌دانند. از این رو"رویکردهای نو در سنجش وارزش‌یابی،  برسنجش مستمر و پویا و بازخورد مؤثر دانش‌آموزان در فرایند آموزش و پرورش" تأکید دارد.[3]

ج) بررسی شیوه‌های ارزش‌یابی پیشرفت تحصیلی درسیمای قرآن، دربهسازی واصلاح سیستم های ارزش‌یابی نظام آموزش و پرورش موجود آییه ای خواهد بود فراروی متولیان ومجریان این امر که ضمن تحقق اوامر الهی در بخش مهمی از زندگی مردم مسلمان ایران، باعث افزایش وتقویت رشد کمی وکیفی میزان علاقمندی فراگیران اعم از دانش آموزان ودانشجویان به امر فراگیری علم ودانش نیز می‌شود.

تذکر چند نکته لازم است :

1- موضوع مقایسه ارزش‌یابی درقرآن با نظام تعلیم وتربیت، ازیک جهت با یکدیگرتشابه و ازجهت دیگر باهم تفاوت دارد:

تشابه:

    بررسی وضعیت فرد و ارائه رهنمودهای لازم جهت کشف حقیقت و وصول به آن ، هدف اصلی هر دو منبع است.

تفاوت:‌

هدف معلم از ارزش‌یابی، ‌علاوه برسنجش وضعیت فراگیر، اطلاع ازوضعیت خود و نظام   

   آموزشی و رفع نقص از آنهاست. اما خداوند بدان جهت که خود بی نقص و عیب است در   

   ارزش‌یابی به سازندگی و رشد فرد توجه دارد ( ارزش‌یابی رشد دهنده ).

2-      از آن جا که سعادت انسان، هدف مشترک قرآن کریم وبرنامه ریزان نظام تعلیم وتربیت است و از این منظرنقطه‌ اشتراک وجود دارد، مناسب است موضوع" ارزش‌یابی" را از منظر قرآن کریم بنگریم تا از این رهگذر قوانین ومقررات ارزش یابی پیشرفت تحصیلی که ساخته و پرداخته فکری علمای تعلیم وتربیت است را درمقام مقایسه، بهتر وعمیق تر، تجزیه وتحلیل کنیم.

3-      ذکر این نکته لازم است که آیات بسیار دیگری نیز درباره موضوع مورد بحث وجود داردکه این تعداد مختصر باتوجه به محدودیت صفحات و البته حوصله خوانندگان گرامی و با هدف"ایجاد انگیزه" برای برنامه‌ریزان وسایرعزیزان ومخاطبان جهت دنبال کردن موضوع ارائه گردیده است.

4-      برداشت‌هایی که از آیات آمده است، به این معنا نیست که موضوع و نتیجه‌آیه، این است و جز این  نیست، بلکه این فقط یک برداشت از برداشت های متعدد دیگری است که ممکن است وجود داشته باشد.

5-      ناگفته پیداست که موضوع این نوشتار تنها به مقوله ارزشیابی در درس آموزش قرآن یا دینی خلاصه نمی شود، بلکه کلیت موضوع ارزش یابی پیشرفت تحصیلی را شامل می شود.

روش تحقیق:

در این مقاله برای هر یک از موضوعات به یکی از آیات شریفه قرآن کریم استناد شده است وشیوه ارائه آن به ترتیب زیر است:

1-      موضوع : برگرفته از روشهای متداول ارزش یابی پیش رفت تحصیلی مدارس و آیین نامه امتحانات دوره های ابتدایی وراهنمایی تحصیلی ( اتحتنات دو نوبته ) – مصوبه شورای عالی آموزش وپرورش در مهر ماه 1379 است.

2-      آیه : متن آیه (یا آیات ) همراه با نام سوره وشماره آیه ذکر کردیده است.

3-      ترجمه : ترجمه روان آیه با استفاده از ترجمه های رایج از جمله مرحوم الهی قمشه ای، آیه الله مکارم شیرازی،دکتر مجتبوی وچند ترجمه دیگر ، صورت گرفته است.

4-      توضیح : توضیح مختصری درباره آیه از قبیل شأن نزول، مصادیق اجتمایی و... می باشد که عمدتاً از تفسیر نور حجه الاسلام محسن قرائتی و هم چنین سایر تفاسیرکه نام آن ها در پاورقی آمده ، انتخاب شده است.

5-      نکته : هر موضوع در مقایسه با آیه مورد نظر ازلحاظ صحت وسقم قوانین ومقررات موجود درآیین نامه امتحانات، مورد نقد وبررسی قرار گرفنه است.

       واژه ارزش یابی به معنای یافتن ارزش هاست. یافتن آن چه که در فرایند آموزش وتلاش برای یادگیری وآموختن حاصل می شود. از این رو باید ضمن حرمت نهادن به شخصیت وحرمت دانش آموز ، موهبت های طبیعی وانسانی وخدا داد او را رشد دهد وبلکه زمینه وقابلیت رشد مادام العمر او را فراهم آورد وبه کمال برساند. تحقق چنین هدفی زمانی امکان پذیر است که مبتنی برفطرت الهی وانسانی او باشد . قرآن کریم ،سخن خدا وکتاب هدایت و تضمین کننده رستگاری دنیا وآخرت همه مسلمانان بلکه همه انسان ها است و بی شک در ارزش یابی نیز فرازهای مختلف و آیات متعددی دارد. امید است محققان وعلمای تعلیم وتربیت ضمن آموزش وترویج آثار و نظرات علمی سایر دانشمندان ،این تئوری ها و تجربه ها را با عیار کلام گوهر بار الهی  محک بزنند. آن زمان می توان گفت که تعلیم وتربیت اسلامی مجال عرضه پیدا کرده است. ان شاء الله       

نکاتی درباره ارزش‌یابی پیشرفت تحصیلی از منظر قرآن کریم

1

موضوع:  روش محاسبه نمره پایانی دانش آموزان در کارنامه-1

آیه :          "اِنَّ الحَسناتِ یُذهِبنَ السََّیِّناتِ"                           هود/ 114

ترجمه:                 خوبی‌ها، بدی‌ها را از بین می‌برد.

توضیح:

1-      این قسمت ازآیه به فرمایش علی (ع) ازقول نبی اکرم (ص)‌"امید بخش‌ترین"‌آیه‌ی قرآن است[4].

2-      اعمال انسان در یک‌دیگر تأثیر دارند.

نکته:

1-      متداول است که نمره پایانی هر دانش‌آموز در انتهای سال حاصل جمع نمرات ارزش‌یابی مرحله‌ای(ثلث یا نوبت اول و دوم) می‌باشد. مثلاً اگر در نوبت اول نمره‌ی 12 و درنوبت دوم نمره‌ی 18 گرفته باشد، این دو با هم جمع شده و سپس بر 2 تقسیم می‌شود که نمره پایانی فرد 15می‌شود. این شیوه از ارزش‌یابی هم منافات با آیه فوق دارد و هم آثار سوء روانی بر ذهنیت فراگیر می‌گذارد و مانع علاقمندی دانش آموزان به ادامه تحصیل می شود.

2-      آیا بهتر نیست که در ارزشیابی مستمر وپایانی فقط نمره‌ بیش‌تر را مدنظر قرار دهیم، تا فراگیر با امید وعلاقه بیش‌تری به امر یادگیری همّت گمارد؟

2

موضوع: روش محاسبه نمره پایانی دانش آموزان در کارنامه-2

آیه :       "فَاُولئِکَ یُبَدِّلُ الله سَیِّئاتِهِم حَسَنات"                                 فرقان/ 70

ترجمه:   خداوند بدی‌های(توبه‌کنندگان) را به خوبی‌ها تبدیل می‌کند.

توضیح:

            این آیه نسبت به آیه‌ قبل، ‌بارتشویقی بیش‌تری دارد، تا فردخطاکار وتوبه کننده، به خاطرگذشته‌ بد خود، همواره در نا امیدی از رحمت الهی نباشد. بلکه یقین کند که کارهای بد گذشته در اثر کارهای خوب امروز او مبدل به نیکی می‌شوندو هم چنین این مطلب ازصفات عبادالرحمن است.

نکته :

1- با توجه به آیه شریفه فوق، در محاسبه نمره ارزش یابی پایانی ، نه تنها نباید نمره کم مد نظرقرارمی گیرد، بلکه نمرات بالا جایگزین نمرات پایین قبلی فرد نیز می شود.

2- آن چه حائز اهمیت بسیار است، این است دروس قرآن و دینی به دلیل اعتقادی بودن مباحث با سایر دروس متفاوت هستند. به عنوان مثال:‌در یک مسابقه‌ ورزشی یا یک امتحان ریاضی، اگر دانش‌آموز نتواند حائز رتبه و نمره شود طبیعتاً به آن رشته یا آن درس، عکس العمل منفی نشان می‌دهد. و این موضوع می‌تواند در رشته‌ها و دروس قرآنی و مذهبی باعث بی علاقه‌گی فراگیر شود که این پیشامد می‌تواند خطرناک هم باشد. بنابراین بر دست اندرکاران مسابقات و دروس این رشته‌ها لازم است که از هر گونه اعمال نظر که باعث بی‌علاقه‌گی فراگیر نه فقط به درس بلکه به موضوعات مربوط به حوزه‌های دینی شود شدیداً اجتناب نموده و بارک بینی لازم را داشته باشد.

3

موضوع: تقابل ارزش یابی پیشرفت تحصیلی و تفاوت های فردی دانش آموزان

آیه :      "یا نِساءَ النَّبِیّ! لَستُنَّ کَاَحَدٍ مِنَ النِّساءِ"                            احزاب/ 32

ترجمه:  ای زنان پیامبر! شما مانند سایر زنان نیستید.

توضیح:

موقعیت خاص زنان پیامبر (ص) آنان را از دیگر نسوان، متمایز می‌کند زیرا آنان انتسابشان به پیامبر (ص) است.

 نکته :

1-      موقعیت اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی و استعدادهای درونی و هم چنین وجود زمینه‌های لازم مانند: میزان سواد والدین و اطلاع وتوجه ایشان به مسائل تربیتی و میزان ارتباط آنها با مدرسه وکتاب های درسی ، تأثیر به سزایی در کمّ و کیف فرایند ونتیجه یادگیری فرزند دارد. از این روبرنامه ریزان و معلمان موظف هستند به اصل تفاوت‌های فرادی توجه خاص نمایند.

2-              در نظام ارزش‌یابی کشور ما که به دنبال رساندن همه‌ دانش‌آموزان به یک نقطه معیّن وگرفتن نمره بیست است، ‌حرف زدن از "تفاوت‌های فردی" سخنی نه چندان صحیح است که باید در آن تجدید نظر جدی به عمل آید. زیرا با کمی دقت، به یک تناقض آشکار پی می بریم وآن مسئله تضاد و تناقض بین آوردن نمره 20 و توجه به تفاوت های فردی است   و به قول علما ، جمع نقیضین محال است.

3-              در نظام ارزش‌یابی صحیح مبتنی برتفاوت‌های فردی، ارزش‌یابی مستمر و فرایند یادگیری به همان اندازه اهمیت دارندکه ارزش یابی پایانی و نتیجه آن اهمیت دارد.

4

موضوع: ارزش یابی ابزاری رشددهنده نه تهدید کننده

آیه :       "مَن جاءَ بِالحَسَنَـﺔِفَلَهُ عَشرُ اَمثالِها وَ مَن جاءَ بِاسَّیِّئَـﺔِ فَلا یُجزی اِلّا مِثلَها"                                                                                                                                                 

ترجمه :    هر کس کار خوبی انجام دهد، ده برابر آن پاداش می‌گیرد و هر کس کار بدی انجام دهد " او را جزای نیست " مگر به مانند آن                                               انعام / 160

توضیح:

1-              از کلمه‌ی جاءَ  چنین استفاده می‌شود که روزی خواهید رسید که هر کس به خاطر اعمالش بازخواست خواهد شد(روز قیامت)

2-              توجه به عمل فرد است نه نیت او،‌کسی که را به خاطر نیت سوء تا زمانی که به مرحله‌ی عمل نرسد،‌کیفر نمی‌دهد و این از افضل الهی است.

3-      برای عمل بد فرد،‌قبل از آن که جزای آن را بگوید عبارت "فلایجزی" یعنی او را جزایی نیست آمده که دلیل بر رحمت و اغماض الهی در بسیاری از جاها را

نکته:

1-                           در شیوه صحیح تربیتی، تشویق ده برابر کارخوب  است و چنین تشویقی، ظلم نیست ولی تنبیه بیش‌تر از حد ظلم است.

2-                           در اکثر موارد درتنبیه، باید به مسئله به دیده‌ اغماض (چشم پوشی) نگریسته شود و در صورت اعمال تنبیه نیز باید همواره با  رحمت و گذشت همراه باشد.

3-                           به یاد داشته باشیم « اگر یک گل به خدا بدهی، خدا یک دسته گل به تو می‌دهد و اگر دسته گلی به آب دهی خداوند مهربان‌تر از آن است که آن گل را از تو بگیرد.» (برداشت ادبی از آیه[5] )

4-                           معلم در ارزش‌یابی از روی فضل رفتار می کند یعنی آن که در مقابل یک کار خوب، یک قسمت، مزد و نه قسمت دیگر؛ "فضل"‌معلم شامل دانش آموز می شود.[6]

5-                           معلمی که ملاک آزمون پایانی را معدل نمرات ارزش یابی مستمر می داند و از ارزش یابی پایانی به عنوان ابزاری برای جبران ویاتکمیل نمره پایانی مدد می جوید،امیدوانگیزه درس خواندن رادرفراگیران افزایش می دهد.  

5

موضوع:  ارزش یابی فرایند محور و ارزش یابی نتیجه محور

آیه :        "وَ لِکُلٍ دَرَجاتٌ مِمّا عَمِلوا"                 انعام/ 132  و  احقاف / 19

ترجمه:    برای هر کس در برابر آن چه انجام داده‌اند درجاتی است.

توضیح :

1-      مراد از "درجه" فقط درجات رشد نیست بلکه درکات سقوط را هم شامل می شود.

2-      این از عدل خداوند است که رتبه‌ هرکس را طبق عملکرد او می‌دهد.

3-      سعادت و شقاوت همه‌ی انسان‌ها بستگی به اعمال خودشان است.

نکته :

1-      ارزش یابی نباید تنها برمبنای سنجش دانش نظری دانش آموزان استوار باشد بلکه مهارتهای عملی وهم چنین تغییرات رفتار، گفتار وحتی افکار فراگیران را لحظ کند. به عبارت دیگر همان گونه که اهداف آموزشی شامل سه قلمرو می‌باشد(حیطه‌های شناختی،‌روان‌حرکتی و نگرشی) ارزش‌یابی هم باید با ترسیم تصویری سه بعدی هر سه قلمرو را مورد سنجش قرار دهد.

             یادگیری فرایند درهم تنیده‌ای از این سه حیطه است که ارزش‌یابی آن بیش‌تر بر استمرار و     

       هم چنین بازخورد آن در عمل بستگی دارد.

2-      بررسی وضعیت عملکرد هرشخص،به میزان دانسته‌ها بعلاوه میزان توانایی ها اوست.

6

موضوع: تشویق دانش آموزان به فعالیت های فوق برنامه (نمره خارج ازکلاس)

آیه :      " لِیَجزیَهُمُ الله اَحسَنَ ما عَمِلوا وَ یَزیدَ هُم مِن فَضلِه "         نور / 38

ترجمه :            خداوند بهتر از آن چه انجام می‌دهند به ایشان پاداش دهد و از فضل خود به آنان بیافزاید.

توضیح :

1-                          خداوند با دادن پاداش عمل،‌کم و کاستی‌های آن عمل را جبران می‌کند (لِیَجزیَهُمُ الله اَحَسنَ ما عَمِلوا)

2-      انسان‌های الهی در اثر اعمال صالح پیوسته در حال رشد در ابعاد وجودی خود هستند.

3-      در اسلام سفارش شده است که مزد را معین کنید اما در هنگام پرداخت بیش از آن مقدار بدهید.

نکته :

1-      خوب است 2 تا 5 نمره‌ی تشویقی (علاوه بر 20 نمره) برای فعالیت‌های فوق برنامه و پروژه‌ای "واحد کار"‌در نظر گرفته شود (در آیین نامه جدید امتحانات به این مطلب اشاره شده اما کم تر مورد عنایت معلمان واقع می‌شود. )

2-      یکی از مهم‌ترین نتایج ارزش‌یابی آماده نمودن فراگیران برای "گام بعدی آموزش" است

3-      بهتر است به جای واژه "ارزش‌یابی مستمر" از واژه‌ی "ارزش‌یابی رشد دهنده" استفاده شود زیرا که ارزش‌یابی مستمر باید رشد دهنده باشد تا سازنده.

7

موضوع:  تشویق وتنبیه فعل نه فاعل

آیه :        "وَلِلـٰه العِزََّﺓُ وَ لِرَسولِهِ وَ لِلمُؤمِنین"           منافقون/ 8

ترجمه :   عزّت از آن خدا و پیامبر(ص) و مؤمنین است.

توضیح :

1-      این جمله،‌جوابی است به سخن منافقین که می‌خواستند پیامبر و مؤمنان را از شهر مدینه بیرون کنند و به این وسیله آنان را خوار و ذلیل نمایند.

2-      قبل از این نیز سران قریش پیامبر و یارانش را در شعب ابی طالب در محاصره‌ اقتصادی قرار داده بودند اما نتیجه‌اش جز به زبان مشرکین نبود.

3-     از بین بردن عزّت و کرامت و شکستن حرمت اشخاص ازصفات مشرکان و منافقان است .

نکته :

1-              حفظ حرمت و کرامت دانش‌آموز در راستای رشد اوست ونظام ارزش یابی باید آن را تقویت کند.

2-              در ارزش‌یابی و تشویق وتنبیه باید "فعل"‌انجام شده مورد نظر باشد نه فاعل(انجام دهنده) زیرا اگر فاعل تشویق شود،‌ دو اشکال به وجود می‌آید اول آنکه فرد دچار عجب و تکبّر و یا ریاکاری می‌شود و دوم آنکه دیگران نسبت به او احساس حسادت می کنند و هم چنین اگر فاعل تنبیه شود باعث "ترور شخصیت" وی شده که نتایج تلخی به دنبال دارد. اما زمانی که "فعل" مورد تشویق قرار گیرد، دیگران هم به انجام عمل تشویق می‌شوند و هنگامی که "فعل" تنبیه می‌شود مرتکب (یعنی فاعل) احساس عزت و کرامت خود را نه تنها از دست نمی‌دهد بلکه شأن خود را اجلّ از آن عمل می داند و دیگران نیز از ارتکاب آن عمل را اجتناب می کنند.

3-              ارزش‌یابی نباید محملی برای انتقام شخصی و خُرد کردن شخصیت فردی و اجتماعی دانش‌آموزان باشد.

4-              به عنوان معلم باید عمیقاً باور داشته باشیم که هر دانش‌آموز قابلیت یادگیری و رشد را دارد به شرط آن که ما به دنبال ضعف‌ها نباشیم، بلکه ضعف‌ها را نادیده بگیریم وحتی از آن‌ها ابزاری برای پیشرفت بسازیم.

5-              آموزش وپرورش نیازمند سیستم‌هایی از سنجش و ارزش‌یابی است که حرمت دانش‌آموزان را پاس دارد.موهبت‌های طبیعی و اسنانی او را به خوبی بشناسد و بازخوردی مثبت و تکالیفی رشد دهنده به او ارائه نماید و باور داشته باشد که هر فراگیر، قابلیت رشد و پیشرفت مداوم را دارد.[7]

8

موضوع: کیفی نگری در ارزش یابی پیشرفت تحصیلی

آیه :  " وَ یُعَلِّمُهُمُ الِکتابَ و َالحِکَمَـﺔَ وَ یُزَکّیهِم"  " و یُزَکّیهِم وَ یُعَلِّمِهُمُ الکِتابَ وَ الحِکمَهَ "

            بقره/ 129                                                      آل‌عمران/ 164

ترجمه:     وکتاب و حکمت بیاموزد و پاکیزه‌شان کند. –   وپاکیزه‌شان کند و کتاب و حکمت بیاموزد.

توضیح:

1-              جمله‌ اول دعای حضرت ابراهیم(ع)است که در آن تعلیم بر تزکیه مقدم است. اما جمله‌ی دوم اجابت دعا و هشداری است به او و دیگران که تزکیه بر تعلیم مقدم است.[8]

2-              آموختن زمانی نتیجه می‌دهد که همراه با بینش و حکمت و تزکیه و تقوی باشد.

3-              تزکیه و تعلیم در رأس برنامه‌های انبیا هستند.

4-              در مکتب انبیاء به پرورش روحی و آموزش فکری در کنار بینش و بصیرت آن هم در هر شرایط محیطی توجه شده است(ادامه آیه 164 آل عمران)

نکته:

1-      از این دو فراز از دو آیه چنین برداشت می‌شود که اولاً دو مقوله "آموزش" و "پرورش" یک مقوله هستند اما در عمل مانند دو چشم در یک سر هستند که باید یک چیز را ببینند نه دو چیز را، اگرچه از لحاظ جایگاه رتبی، پرورش مقدم بر آموزش است اما این دو همواه لازم و ملزوم یکدیگرند.

2-      نظام ارزش‌یابی صحیح به موازات سنجش میزان اطلاعات و دانش فرد، کیفیت میزان علاقه‌مندی و مشارکت کودک یا نوجوان را مورد بررسی قرار می‌دهد.(رشد همه جانبه نگری)

3-      این مساله تا آنجا اهیت دارد که باید گفت : نظام آموزشی نباید عالم بی عمل و بی تعهد تربیت کند زیرا ضررش از منفعتش بیش‌تر است.

4-      آموختن برای زیستن است "زیستن فردی" و "زیستن اجتماعی" و ارزش‌یابی باید در ا ین راستا نسبت به ارزیابی از تغییرات نگرشی در دانش‌آموز اطمینان حاصل کند.

9

موضوع:  ارزش یابی مستمر یعنی آموزش وپرورش روزآمد

آیه :            " کُلَّ یَومٍ هُوَ فی شَأن"                                          الرحمن / 29

ترجمه:                         خداوند هر روز را به کاری است ( که مکرر نمی‌باشد .)

توضیح:

1-      خلقت خداوند دائم و مستمر است و هر روز و هر زمان طرح تاز‌ه‌ای را ابداع می‌کند. و هر روز طبق حکمت و نظام احسن،‌ پدیده‌ی تازه‌ و آفرینش و حادثه‌ی جدیدی دارد.

2-      این مطلب نیاز مستمر ما را به ذات پاک الهی روشن می‌کند.

3-      پرده‌های یأس و ناامید را از ذهن و دل ما کنار می‌زند.

4-      غرور و غفلت را در درون ما در هم می‌شکند.

نکته :

1-      هر روز انسان با روز قبل و روزهای بعدش متفاوت است و پیوسته در حال دگرگونی و تحول می‌باشد. به همین دلیل، قضاوت و ارزش‌یابی از افراد، تنها به واسطه‌ی گذشته‌ی خوب یا بدشان، صحیح نیست واین قضاوت غلط چه بسا برای فرد یا اجتماع زیان‌های جبران‌ناپذیری را به وجود آورد وبالعکس موضوع نیز از نوع خطای هاله ای است. در همین مورد امام خمینی (ره) در وصیت‌نامه‌ الهی و سیاسی خود چنین فرموده‌اند:‌"میزان وضعیت فعلی اشخاص است".

2-      از خطاهایی که در نظام ارزش‌یابی رخ می‌دهد "خطای هاله‌ای"‌ است یعنی معلم به دلایل متعدد که هیچ ربطی به درس دانش‌آموز ندارد، نمره او را زیاد یا کم می‌کند. مثلاً چون قبلاً دانش‌آموز شروری بوده و یا چون در فلان درس نمره‌ی خوبی آورده ، در این درس هم نمره‌ی خوبی می‌گیرد.

3-      انگ زدن به دانش آموزان توسط معلم یا سایر شاگردان باعث تعضیف رشد شخصیتی وی شده و با منظور آیه در تضاد می‌باشد.

4-      با توجه به این روایت نبوی: هرکس امروزش ازدیروزش بهتر باشد، رستکار است.ارزشیابی باید توان مشخص کردن وضعیت لحظه به لحظه فراگیران را مورد ارزیابی قرار دهد.

 

10

موضوع: ایجاد فرصت های برابر در ارزش یابی

آیه :      "اِنَّ الَّذینَ تَوَ فّاهُمُ المَلـٰئِکَـﺔُ ظالِمی اَنُفسِهِم قالوا فیمَ کُنتُم ..فَاوُلـٰئِکَ عَسَیَ اللهُ اَن یَعفُوَ عنََهُم"                                                                       نساء/ آیات 97  تا 99

ترجمه :کسانی که برخود ستم کرده‌اند، درهنگام مرگ می‌گویند: ‌ما در زمین مستضعف بوده‌ایم. گفته می شود : مگر زمین خدا وسیع نبود تا در آن مهاجرت کنید... پس آنان جایگاهشان در دوزخ است.مگر مردان و زنان و کودکان فرودستی که چاره‌جویی نتوانند و راهی نیابند پس خدا از آنان درگذرد.                                                                                   

توضیح :

1-      در این آیات، مستضعفین دوگروه هستند.گروه اول آن کسانی هستند که مقصرند و در نتیجه انجام اعمال ناشایست دچار عذاب شده‌اند. این دسته سزاوار دوزخند. اما گروه دوم آنان که حقیقتاً عذر موجه دارند و قابل و سزاوا ترحمند.

2-      توجیه گناه همیشه پذیرفته شدنی نیست.

3-      قدرت،‌شرط تکلیف است،‌مستضعفین را به خاطر نداشتن قدرت مالی و .. تکلیفی نیست.

4-      عذرهای واقعی پذیرفتنی است اما عذرتراشی و بهانه‌جویی‌ها نه

نکته :

1-              ایجاد فرصت‌های برابر آموزشی وجلوگیری از ناعدالتی از اصول اساسی نظام تعلیم وتربیت است. به عنوان مثال دانش آموزانی که عذر قابل قبولی دارند و نتوانسته‌اند درآزمون شرکت کنند، شایسته گذشت هستند یا مثلاً‌ دانش‌آموزان در هنگام آزمون، دچار مشکلاتی چون مریضی یا استرس شده‌اند با کسی که به هر دلیل کوتاهی کرده و درس نخوانده و در نتیجه نمره کمی به دست آورده  اند ، نباید یکسان تلقی تلقی شوند.

2-              توجیه کم کاری در درس خواندن، پذیرفته شدنی نیست و عذرتراشی و بهانه‌جویی نباید معلم را در ارزش‌یابی پیشرفت تحصیلی دچار خطا کند بلکه با اندک دقت وبررسی می تواند به حقیقت امر واقف شود وسپس بر اساس آنچه علم وحکمت خود عمل نماید.

3-              در ارزش‌یابی آخرسال نبایدصرفاً‌ به آزمون پایانی توجه شود، بلکه نمرات مستمر هم بسیار مهم و تأثیرگذارند.

11

موضوع: نمره ارزش یابی براساس توانایی های فردی وجمعی

آیه :    " وَ الَّذینَ  آمَنوا وَ عَمِلُوالصّالِحاتِ لا نُکَلِّفُ اللهُ نَفسًا اِلّا وُسعَها اُولـٰئِکَ اَصحابُ الَجَنَّـﺔِ هُم فیها خالِدونَ "                                                           اعراف/  42                                                      

ترجمه: آنان که ایمان آورده وکارهای شایسته انجام می‌دهند،‌هیچ کس را جز به قدر توانش تکلیف نمی‌کنیم. آنان همدم بهشتند و در آن جاودانند.                                                                    

توضیح :

1-              گرچه مطلوبیت در انجام همه‌کارها، شایسته است. اما در عمل، هر کس به اندازه‌ توانش مسئول است.

2-              تکالیف الهی طاقت فرسا  نیستند و خداوند در دین برای ما تنگنا و فشار قرار نداده است. [9]

3-              اگر خدای مهربان بر ما تکلیفی کرده لابد توانایی آن را داریم، گر چه از توان خود بهره کافی نبرده‌ایم.

4-              خداوند اعمال شایسته را به هر اندازه که باشد از آن‌ها می‌پذیرد و پاداش می‌دهد.

نکته:

1-      تکالیف دانش‌آموز باید در حد توان او بوده و معنادار باشد.

2-      ارزش‌یابی نباید به رتبه بندی فراگیران بیانجامد بلکه هرکسی که تلاش کرده، مستحق پاداش است.

3-      کیفیت یادگیری نباید فدای کمیت آن شود. بلکه بیش از همه باید به سازندگی و رشد دهنده بودن شیوه‌ ارزش‌یابی توجه کرد.

12

  موضوع: فرایند محوری اصل مهم ارزش یابی پیشرفت تحصیلی

  آیه :       "وَ اَن لَیسَ للاِنسانِ اِلّا ماسَعی"                      نجم/39

 ترجمه:  برای انسان، بهره‌ای جز از طریق سعی وکوشش او نیست.

 توضیح :

           این آیه منافی آیات قبل نیست که در برابر هر نیکی چند برابر پاداش بود بلکه به سه اصل مسلّم توجه دارد:

1-      هر کس مسئول اعمال خویش است.

2-      بهره‌ هر کسی در آخرت ، همان سعی و کوشش اوست.

3-      خدا به هرکس در برابرعملش جزای کامل می‌دهد و سختی اورا به آسانی تبدیل می‌کند.[10]

نکته:

1-      سعی وتلاش در راه تحصیل، تنها عامل اصلی موفقیت است.

2-      نمره ارزش یابی باید به سعی وتلاش دانش آموز داده شود ونه فقط به ورقه او.

3-      نتیجه‌ خوب یا بد ارزش‌یابی با معلم نیست بلکه حاصل تلاش فراگیر است.

4-      با سعی و تلاش می‌توان سختی‌ها را به آسانی تبدیل کرد.[11]

13

  موضوع : التزام عملی به یافته های دروس، محور نظام ارزش یابی اثربخش

  آیه : "... اَمَّن هُوَ قانِتٌ آناءَ الَّیلِ ساجِدًا اَو قائِمًا یَحذَرُ الآخِرَهَ وَ یَرجوا رَحمَهَ ربِّهِ ، قُل    

          هَل یَستَوی الَّذینَ یَعَلَمَون َوَ الذََّین لا یَعلَمونَ اِنَّما یَتَذَکَّرُ اُولُوا الاََلبابِ"    زمر/ 9

 ترجمه: ...آیاکسی که در طول شب درسجده وقیام اطاعت الهی است (بهتر است یا آن که خدا را فراموش کرده؟) بگو: آیا کسانی که می‌دانند با کسانی که نمی‌دانند برابرند. تنها خردمندانند که پند پذیرند.

 توضیح :

این آیه و آیه قبل از آن دربردارنده‌ دو پیام مهم هستند:

1-      آنان که عالم‌اند از جاهلان بهترند به شرطی که دارای معرفت و طاعت الهی باشند.

2-      آنان که می‌دانند بار مسئولیتشان سنگین‌تر است (هم نسبت به خود و هم اجتماع)

نکته :

1-              معمولا در استناد به آیه فوق به ابتدای آیه وآیه قبل توجه نمی شود و همین مسئله باعث مشود که چنین برداشت کنیم که هر دانشی خوب است، حال آنکه در عمل شاهد آن هستیم که دانشمندانی هستندکه از علم خود برای ظلم وتعدّی به حقوق دیگران استفاده کرده اند.

2-              اگر علوم رسمی و مدرسه‌ای با این همه ساز و برگ و هزینه‌های سنگین، منتج به معرفت و طاعت الهی نیانجامد "قیل و قالی" بیش‌ نیست. پس نظام ارزش‌یابی صحیح باید به حیطه‌های نگرشی (عاطفی) توجه کند.

3-              معلم آن چه را که درس داده از شاگردان بخواهد و انتظار عمل به آن را داشته باشد اما آن چه را که نگفته و یا یقین ندارد که بچه‌ها می‌دانند از آن‌ها توقع نکند اما وقتی که دانسته عمل نکنند معلم حق دارد برخورد مناسب انجام هد.

14

موضوع:  کدام تعیین کننده اند: معلم یا نمره ارزش یابی ؟

آیه :        "یَمحُوا اللهُ ما یَشاءُ وَ یُثبِتُ وَ عِندَه‌و اُمُّ الکِتابِ"                سوره رعد آیه 39

ترجمه :  خدا هرآن چه را خود بخواهد محویا اثبات می‌کند و اصل کتاب نزد خداست.

توضیح :

1-         امام سجاد (ع) فرمود: ‌اگر این آیه در قرآن نبود من ازحوادث گذشته وآینده تا روز قیامت به شما خبر می‌دادم.[12]

2-      خدا از روی حکمت خود هر آنچه را که بخواهد محو یا ثبت می‌کند و قضا وقدر را تغییر می‌دهد.

3-      در قرآن داستان‌های گوناگونی مؤید این مطلب است که خداوند قضا و قدری را که حتمی بوده و پیامبر آن را خبر داده ، به واسطه صدقه یا توبه و یا سایر عوامل تغییر داده است.

نکته :

1-      معلم می‌تواند با تشخیص خودکه مبتنی بر عقل وحکمت وتجربه و معطوف به شناخت کامل اهداف اصلی تعلیم وتربیت که مهمترین آن، اصل هدایت ورستگاری دنیوی واخروی انسان است درنمرات ارزش‌یابی دانش‌آموز اعم از مرحله‌ای یا پایانی تغییرات کلی یا جزیی بدهد.

2-      این مطلب از آن نظر مهم است که اغلب  اتفاق می‌افتد که دانش‌آموز یا دانش‌آموزانی به دلایل متعدد نمی‌تواننددریک امتحان نمره‌ خوبی به دست آورند وچه بساکه همین امر در سرنوشت  فرد تأثیر منفی بگذارد، معلم باید بتواند شرایط را درک وتغییر لازم را اعمال نماید. البته این مطلب به این معنا نیست که مجوز برسهل‌انگاری وبی عدالتی بدهیم بلکه منظور عمل به وظیفه بر اساس حکمت است.

3-      مهمترین عامل ازعوامل مؤثردر هریک ازبرنامه های درسی و فوق برنامه معلم است. نظام تعلیم و تربیت ارزشیابی باید زمینه سازی لازم را در واگذاری هرچه بیشتر این امر را فراهم آورد . هرچند در سال های اخیر شاهد اینگونه تغییرات بوده ایم اما تحقق کامل این امر، نیازمند ایجاد وتقویت آموزش ها ومهارت های کافی در معلمات است.  

نتیجه بحث:

     1- با عنایت به آیات بیان شده وهم چنین این دعای قرآنی « رَبَّنا آتِنا مِن لَدُنکَ رَحمَهً وَهَیِّء لَنا مِن اَمرِنا رَشَدًا » ارزش یابی صحیح از منظر قرآن باید رشد دهنده وسازنده باشد. وآنچه باعث این اتفاق می شود آن است که عملکردوکاربرد نتایج ارزش یابی ونحوه استفاده از آن، مد نظر معلمان باشد نه افزایش تعداد دفعات آزمون ها. در این صورت است که فرایند ارزش یابی ما می تواند گام های بعدی آموزش را یکی پس از دیگری مشخص کند.

      2- نقش معلمان دراثربخشی فرایند ونتیجه ارزش یابی پیش رفت تحصیلی غیر قابل انکار است و از این رو نیازمند تقویت جایگاه اجتماعی معلمان در مرحله اول و افزایش بنیه علمی ومهارتی ایشان در مرحله دوم باید سرلوحه تمامی برنامه ها وفعالیت ها باشد.

     3- توجه به ارزش یابی کیفی وتوصیفی در کلیه پایه ها مخصوصا دوره ابتدایی باعث می شود که ارزش یابی پیشرفت تحصیلی به جای تهدید به یک فرصت برای جبران و افزایش امتیاز تبدیل شود.

      4- ارزش یابی فعلی آرامش و آسایش فکری کودکان را به شدت تهدید می کند. معلمانی هستند که همواره از این فرصت برای کنترل کلاس درس و به عبارتی سرپوش گذاشتن بر ناتوانی های خود،به عنوان سلاح استفاده می کنند.برنامه ریزان درسی ومتولیان امرارزش یابی باید ضمن بازنگری در این مساله در روش های ارزش یابی تغییرات لازم را اعمال کنند.

      5- دل نوشته حاضر، بهانه وتلنگری بود به متولیان نظام تعلیم وتربیت که آیا وقت آن نرسیده است که قرآن ازمهجوریت خارج شود وغبارهای افکنده شده برچهره آن کنار زده شود؟ « آیا وقت آن نریده است که دلها در برابر یاد وکلام الهی خاشع شود و مانند کسانی نباشند که از پیش به آنها کتاب الهی نازل شد اما انتظار برآنان به درازا کشید (وکاری نکردند) تا آنکه دلهاشان سخت گردید وبسیاری از آنان فاسق شدند».

  "  اَلَم یَأنِ لِلَّذینَ آمَنوا عَن تَخشَعَ قُلوبُهُم لِذِکرِاللهِ وَ ما نَزَلَ مِنَ الحَقِّ وَلا یَکونوآ کَالَّذینَ اوتُوالکِتابَ مِن قَبلُ فَطالَ عَلَیهمُ الاَمَدُ فَقَسَت قُلوبُهُم ، وَکَثیرٌ مِنهُم فاسِقونَ  "                      

                                                                                        حدید/16

 

نویسنده : رضا نباتی

کارشناس قرآن

دفتر برنامه ریزی وتألیف کتب درسی وزارت آموزش وپرورش

منبع : وبلاگ آموزش قرآن در آموزش وپرورش ایران

http://quran-edu.mihanblog.com


1 - نحل /89

1- بقره /85 (هدیً للناس)

2-  کتاب ارزش‌یابی در خدمت آموزش، طاهره رستگار، منادی تربیت، ص 2، 1382، چاپ اول ص 25

[4] - مجمع البیان و کنز الدقائق

[5] - مجله تربیت، سال 1376، گلبانگ تربیت، دکتر محمدرضاسنگری

[6] - " فَیُوفیهِم اُوجورَهُم وَ یَزیَد هم مِن فَضله" / مائده 173

[7] - ارزش‌یابی در خدمت آموزش، طاهر‌ه رستگار، منادی تربیت،‌1382

[8] - تفسیر نور،‌محسن قرائتی، سوره آل عمران آیه 164 و سوره بقره آیه 129

[9] - سوره حج آیه 77

[10] - یُریُد بِکُمُ الیُسرَ وَ لایُریُد بکُمُ العُسر(بقره / 181)

[11] - اِنَّ مَعَ العُسرِ یُسرًا (سوره انشراح / 7)

[12] - تفسیر نور الثقلین ج 2 ص 512- فونه ج 10/ ص 244